Home  


Materiale Konceptuese

| Return to Index of Concept Papers |

               Burimet e sė Drejtės

Njė nga elementėt kryesorė tė shtetit qėndron nė mundėsinė e pėrgatitjes sė rregullave te detyrueshme tė krijuara pėr tė mbajtur dhe disiplinuar vetė shtetin, marrėdhėniet e tij me shtetet e tjera, marrėdhėniet e shtetit me qytetarėt si dhe marrėdhėniet e qytetarėve midis tyre. Kėto rregulla tė detyrueshme pėr tė gjithė, dhe pėr vetė ata qė i nxjerrin, pėrbėjnė burimet e sė drejtės sė njė shteti. E drejta nė kuptimin e vet tė gjerė ėshtė njė grumbull rregullash sjelljeje tė pėrshkruara nga autoriteti kontrollues dhe kanė fuqi ligjore tė detyrueshme. E drejta e njė vendi mund tė krijohet nė mėnyra tė ndryshme. Mėnyrat e ndryshme tė krijimit ēojnė nė identifikimin e burimeve tė ndryshme tė sė drejtės. Kėshtu: “Ėshtė burim i sė drejtės ēdo element, fakt ose akt pavarėsisht nga forma, qė parashikon njė rregull tė detyrueshėm pėr anėtarėt e njė shoqėrie tė caktuar.” Rregullat e detyrueshme ndahen nė rregulla apo burime formale (burime-akte) dhe rregulla apo burime joformale (burime-fakte). Kėshtu kemi rregulla tė shkruara siē janė kushtetutat, ligjet, dekretet, vendimet e gjykatave, por edhe rregulla zakonore tė pashkruara, tė bazuara mbi nevojėn e tė prejardhura nga tekstet fetare.

Pjesa mė e madhe e sistemeve juridike kanė zgjedhur sistemin formal tė disiplinės sė
burimeve tė sė drejtės: ata parashikojnė shprehimisht cilat janė mėnyrat e krijimit tė sė drejtės. Shumė i rėndėsishėm ėshtė edhe raporti ndėrmjet burimeve. Nė ēdo sistem ndeshemi me disa burime tė sė drejtės. Ekzistenca e disa burimeve ēon nė pėrdorimin e njė sistemi vlerėsimi midis tyre. Pėrdoret parimi hierarkik sipas tė cilit burimi mė i lartė mbizotėron ndaj burimit mė tė ulėt. Shembulli mė i qartė mund tė jepet nė fushėn e burimeve tė shkruara: kushtetuta kushtėzon burimet e tjera tė sė drejtės, si p.sh. ligjet e parlamentit, tė cilat duhet t’i pėrshtaten kushtetutės sigurisht pa e ndryshuar atė. Nė praktikė, mund tė themi se nė tė gjitha sistemet mund tė dallojmė tė paktėn tre shkallė burimesh: aktet kushtetuese; aktet ligjore (tė nxjera nga parlamenti) dhe aktet nėnligjore me karakter zbatues (tė nxjerra nga qeveria). Megjithatė kjo ndarje nuk ėshtė e vetmja. Burimet mund tė qėndrojnė edhe nė raport barazie: kėshtu p.sh. nė kuadrin e sė drejtės ndėrkombėtare dy ose mė shumė kushtetuta qė i pėrkasin dy ose mė shumė shteteve tė ndryshme janė nė pozita tė barabarta; nė kuadrin e sė drejtės kombėtare dy ose mė shumė urdhėresa lokale kanė pozita tė barabarta.

Nė ditėt e sotme ligji ėshtė nė dukje burim kryesor, pothuajse ekskluziv i sė dretjės. Nė tė gjitha vendet e sė drejtės sė shkruar juristėt kėrkojnė mbi tė gjitha tė identifikojnė rregullat dhe zgjidhjet e ēėshtjeve duke u ndihmuar nė radhė tė parė nga tekstet legjislative ose rregulloret tė nxjerra nga parlamenti ose nga autoritet qeveritare apo administrtive. Detyra e juristėve ėshtė kryesisht ajo e identifikimit, me anė tė procedurave tė ndryshme, tė zgjidhjes qė nė ēdo rast konkret korrespondon me vullnetin e legjislatorit. Kėshtu burimet e ndryshme nga ligji duket se zėnė njė vend dytėsor, dhe tė njė rėndėsie shumė mė tė vogėl, nė krahasim me pozitėn e shkėlqyer qė ka ligji.


Nė fakt kjo analizė, megjithėse ėshtė shumė e pėrhapur, ėshtė tejet larg realitetit. Ajo nuk ėshtė pranuar asnjėherė tėrėsisht nga praktika dhe edhe nė nivel teorik po pranohet gjithnjė e mė tepėr se sovraniteti absolut i ligjit ėshtė njė koncept jo real: pranė ligjit ka vend edhe pėr burime tė tjera tė sė drejtės. Tė ngatėrrosh tė drejtėn me ligjin do tė thotė tė identifikosh nė ligj burimin eskluziv tė sė drejtės: njė gjė e tillė ėshtė nė kundėrshtim me gjithė traditėn e sė drejtės. E drejta nuk mund tė kėrkohet vetėm nė tekstet e sė drejtės sė shkruar; nė kėtė mėnyrė do tė ndryshonim pėrkufizimin e vetė sė drejtės, duke mos parė mė nė tė shrehjen e drejtėsisė, por dėshirėn e drejtuesve dhe udhėheqėsve tė shtetit. Ėshtė e vėrtetė qė nė vendin tonė, anėtarėt e gjykatave dhe juristėt nuk ndihen mirė nqs nuk pėrmendin, gjatė zgjidhjes sė njė ēėshtjeje juridike, njė ose disa tekste ligjesh. Nė qoftė se dėshiron t’i drejtohesh gjykatės duhet tė vėrtetosh se ėshtė shkelur njė ligj. Ky qėndrim tė krijon pėrshtypjen se nė vendin tonė e drejta dhe ligji janė njė gjė e vetme dhe identike. Legjisatori mund, dhe duhet, tė kontribuojė pėr tė pėrcaktuar se cila ėshtė e
drejta, por nga ana tjetėr e drejta ėshtė njė gjė e ndryshme nga ligji. Ligji ėshtė bėrė
elementi parėsor pėr njohjen e sė drejtės, por kjo nuk presupozon pėrjashtimin e
elementėve tė tjerė.

Hierarkia e burimeve formle ėshtė: Kushtetuta dhe/ose Ligjet Kushtetuese;
Traktatet Ndėrkombėtare; Ligjet;
Dekretet me Karakter Normativ tė Presidentit tė Republikės;
Vendimet dhe Rregulloret me Karakter Normativ tė Kėshillit tė Ministrave;
Vendimet dhe Udhėzimet me Karakter Normativ tė Ministrave.

Kushtetuta dhe/ose Ligjet Kushtetuese: Nė shkallėn mė tė lartė tė kėsaj hierarkie
gjenden ligjet kushtetuese. Pjesa mė e madhe e shteteve kanė kushtetuta tė shkruara dhe pėrmbajtjes sė tyre u njihet njė prestigj i veēantė. Nė disa vende ky prestigj ka vetėm karakter politik. Nė disa vende pėrmbajtja e kushtetutės mund tė ndryshohet vetėm me anė tė njė procedure tė caktuar, por nga pikėpamja juridike kanė tė njėjtėn vlerė si edhe ligjet e zakonshme. Pėrmbajtja e kushtetutės nga pikėpamja juridike kanė njė vlerė tė ndryshme nga ajo e ligjeve tė zakonshme: autoriteti i tyre i veēantė shprehet edhe me anė tė njė pozicioni kontrollues mbi ligjet e tjera. Me fjale tė tjera ē’ka ėshtė shkruar nė kushtetutė ėshtė parimi dhe rregulli bazė tė cilit duhet t’i binden tė gjitha autoritetet e tjera tė shtetit, duke pėrfshirė edhe parlamentin gjatė ushtrimit tė funksioneve tė tij ligjvėnėse. Rėndėsia e kushtetutės qėndron nė faktin se ajo parashikon krijimin dhe organizimin e organeve kushtetuese, kopetencat e tyre, marrėdhėniet e kėtyre organeve mė njėri-tjetrin dhe marrėdhėniet midis autoritetit publik dhe lirive dhe tė drejtave tė individit.

Traktatet: Njė trajtim tė ngjashėm me ligjet kushtetuese kanė edhe traktatet
ndėrkombėtare. Disa kushtetuta parashikojnė shprehimisht se traktatet kanė njė autoritet mė tė lartė se ligjet e zakonshme. Disa vende nuk e parashikojnė njė gjė tė tillė nė kushtetutė. Traktatet ndėrkombėtare duhet tė ratifikohen nga parlamenti qė tė marrin fuqi ligjore brenda vendit. Nė pjesėn mė tė madhe tė kėtyre tė fundit, parlamenti duhet tė nxjerrė legjislacionin e duhur pėr zbatimin e kėtyre traktateve.


Ligji: Nė kushtet e botės moderne, si edhe pėr arsye tė natyrės filozofike dhe politike, sot pėrgjithėsisht mendohet se njė nga mėnyrat mė tė mira pėr tė arritur nė njė zgjidhje tė ēėshtjeve juridike ėshtė tė bazohesh nė dispozitat e ligjit. Ligji pėr precizionin me tė cilin ėshtė shkruar, duket se ėshtė teknika mė e mirė pėr tė pėrcaktuar norma tė pastra dhe tė qarta. Dispozitat e sė drejtės sė shkruar, tė nxjerra nga organi ligjvėnės, tė cilat juristėt janė tė detyruar tė interpretojnė dhe zbatojnė gjatė zgjidhjes sė ēėshtjeve ligjore, paraqiten nė njė shkallė tė caktuar hierarkike. Ligjet nxirren nga parlamenti dhe janė tė detyrueshėm pėr tė gjithė, edhe vetė ata qė i nxjerrin. Shkelja e tyre dėnohet me njė sėrė mėnyrash, qė nga gjobat deri tek burgimi, nga Shteti.

Dekretet me Karakter Normativ tė Presidentit tė Republikės: Nė raste tė
caktuara Presidenti i Republikės ka tė drejtė tė nxjerrė dekrete me karakter tė
detyrueshėm. Nė Republikėn e Shqipėrisė, kjo kompetencė e i njihet Presidentit midis dy
legjislaturave: nga momenti mbylljes sė njė legjislature, gjatė gjithė kohės sė zgjedhjeve
dhe deri nė mbledhjen e legjislaturės sė re. Gjatė kėsaj periudhe Presidenti i Republikės
ėshtė i vetmi organ qė nxjerr legjislacion. Puna e parė qė bėn Parlameti i ri ėshtė miratimi
i kėtyre Dekreteve, pėrndryshe ato nuk kanė mė fuqi detyruese. Nė vende tė tjera
kompetenca pėr nxjerrjen e dekreteve me karakter normativ mund t’i njihet presidentit
edhe nė raste tė tjera.

Vendimet dhe Rregulloret e Kėshillit tė Ministrave: Ky grup pėrbėhet nga
rregulloret e nxjerra pėr dhe nė zbatim tė ligjit. Kėto janė kryesisht vendime me karakter
tė pėrgjithshėm tė nxjerra nga ekzekutivi dhe janė tė detyrueshme pėr tė gjithė. Pse
ekzistojnė kėto rregullore? Nė kohėt e sotme ka lindur nevoja e rregullimit tė
marrėdhėnieve gjithnjė e mė tė ndėrlikuara dhe e ndeshjes sė ēėshtjeve nga mė tė
ndryshmet. Kėshtu nuk mund tė pritet nga Parlamenti tė rregullojė me ligj tė gjitha
aktivitetet e mundshme dhe tė imagjinueshme tė kėsaj bote. Disa herė ai ia delegon
ekzekutivit nxjerrjen e kėtyre akteve pėr dhe nė zbatim tė ligjeve nė tė cilat legjislatori
parashikon vetėm parimet e pėrgjithshme.

Udhėzimet dhe Rregulloret me Karakter Normativ tė Ministrave: Menjėherė pas
vendimeve dhe rregulloreve me karakter normativ tė Kėshillit tė Ministrave vijnė
Udhėzimet dhe Rregulloret me Karakter Normativ tė Ministrave. Ato janė shumė tė
detajuara dhe kanė karakter tė theksuar zbatues dhe janė tė detyrueshme pėr tė gjithė.
Ato shtjellojnė nė detaje ato ē’ka parashikuar legjislatori nė ligj. E drejta pėr tė nxjerrė
udhėzime dhe rregullore pėr dhe nė zbatim tė ligjeve dhe vendimeve tė Kėshillit tė
Ministrave u jepet atyre nė mėnyrė tė shprehur nė ligjin apo nė vendimin pėr dhe nė
zbatim tė tė cilit ato dalin.

Vendimet Administrative: Presidenti i Republikės, Kėshilli i Ministrave, Ministrat dhe
Funksionarėt e pushtetit lokal mund tė nxjerrin respektivisht dekrete, vendime apo
urdhėresa me karakter thjesht administrativ ose individual dhe jo normativ. Kjo do tė
thotė qė urdhėresat e para nuk kanė karakter tė detyrueshėm pėr tė gjithė. Ato kanė
lidhje vetėm me njė ēėshtje konkrete shume specifike dhe shpesh i drejtohen vetėm njė
personi. Njė shembull i tillė ėshtė urdhri i Ministrit pėr emėrimin apo pushimin nga puna tė
njėrit prej vartėsve tė tij ose dhėnia e njė license pėr ushtrimin e njė aktiviteti specifik.

Burimi Zakonor (e drejta zakonore) ka pasur dhe ka njė rėndėsi tė veēantė ndonėse
me kalimin e kohės janė preferuar burimet e shkruara. Kjo edhe pėr dėshirėn e
institucioneve shtetėrore dhe politike tė cilat e konsiderojnė tė drejtėn zakonore
tradicionaliste dhe konservatore.

Doktrina dhe Jurisprudenca: E drejta doktrinale ose doktrina ėshtė formuar mbi
bazėn e analizės dhe zhvillimeve racionale tė zhvilluara nga studiuesit e sė drejtės.
Studiuesit e sė drejtės japin mendimet e tyre mbi interpretimin e teksteve tė shkruara tė
ligjeve dhe akteve qė janė tė detyrueshme pėr tė gjithė. Ky interpretim pėrfshin pėrsiatje
dhe pikpamje tė vetė studiuesve e shumė shpesh kanė vizion ndėrkombėtar. Ky lloj
burimi ka qenė burim bazė i sė drejtės nė Evropė prej shekullit XIII deri nė shekullin XIX
pėr arsye se gjatė kėsaj periudhe e drejta pėrpunohej kryesisht nė universitete. Vetėm
nė kohėt moderne supermacia e ligjit ka zėvendėsuar atė tė doktrinės si rezultat i fitores
sė ideve demokratike dhe kodifikimit tė sė drejtės.

Jurisprudenca ose e drejta qė rrjedh nga aktiviteti i gjyqtarėve nėpėrmjet precedentėve ka
marrė njė zhvillim tė rėndėsishėm kryesisht nė sistemin anglo-amerikan. Nė kėto vende
precendentėt gjyqėsor, ose parimi i sė drejtės i zbatuar nė njė rast konkret janė njė burim
shumė i rėndėsishėm i sė drejtės dhe kanė karakter tė detyrueshėm nėse janė tė
vendosura prej gjykatės mė tė lartė tė atij juridiksioni. Le ta shpjegojmė mė nė hollėsi.
Njė gjyqtar i shkallės sė parė nė sistemin anglo-amerikan pėr tė zgjidhur njė ēėshtje ėshtė
i detyruar tė zbatojė atė parim tė sė drejtės qė ka zbatuar njė gjyqtar nė shkallėn mė tė
lartė tė juridiksionit tė tij nė njė ēėshtje tė njėjtė ose shumė tė ngjashme me atė qė ai po
shqyrton. Ndryshimi nė vendet e sė drejtės civile qėndron nė faktin se nė kėto tė fundit
precedentėt gjyqėsorė nuk janė tė detyrueshėm pėr njė gjyqtar tė cilit do t’i duhet tė
marrė njė vendim pėr njė rast tė njėjtė ose tė ngjashėm. Pėrjashtim nė kėto raste bėjnė
vendimet e gjykatės kushtetuese. Ato janė tė detyrueshme pėr tė gjithė dhe
pėrfundimtare. Megjithatė, edhe nė vendet e sė drejtės civile mudn tė themi se vendimet
gjyqėsore tė shkallėve mė tė larta janė nė njė farė mėnyre tė detyrueshme pėr faktin se
nqs ēėshtja dėrgohet pėr gjykim nė shkallėt mė tė larta, vendimi i marrė nga gjyqtari i njė
shkalle mė tė ulėt mund tė rishikohet nė dritėn e interpretimeve qė gjyqtarėt e shkallės mė
tė lartė i kanė bėrė ligjit pėr t’u zbatuar nė njė rast tė ngjashėm. Pėr kėtė arsye, mė tė
gjitha vendet e tė drejtės civile, pėrveē Shqipėrisė, vendimet e gjykatave mė tė larta nė
hierarkinė gjyqėsore, si dhe vendimet e rasteve tė reja tė dala nga praktika botohen dhe
studiohen prej studentėve tė drejtėsisė.

Konkluzion: Sot nė tė gjithė botėn ligji po fiton statusin e burimit mė tė rėndėsishėm tė sė
drejtės. Mė shumė se sa ndryshimet, nė sistemet kombėtare mund tė shohim
ngjashmėritė. Kjo sepse sensi i drejtėsisė pėr qėniet njerzore ėshtė mė i ngjashėm se sa i
ndryshėm. Ligji formom skeletin e sistemit juridik, po ky skelet duhet tė marrė jetė nga
faktorė tė tjerė. Ligji nuk duhet tė konsiderohet vetėm nė tekstin e tij. Shumė shpesh
kėto interpretime janė tė zgjeruara, nė tė cilat del nė pah fuqia krijuese e gjyqtarėve dhe e
studiuesve tė sė drejtės. Pėrfundimisht mund tė themi se e drejta e njė vendi gjendet
nė aktet e tij kushtetuese, ligjore dhe nėnligjore, tė interpretuara nga gjykata e
tij, dhe nė mungesė tė njė ligji tė shkruar nė vendimet e marra nga gjykatat, nė
doktrinat e pėrpunuara nga studiuesit e sė drejtės, ose nė zakonet e pashkruara.

Punuar nga Erinda F. Ballanca
accapp/qaccapp
Rr. “Donika Kastrioti” Vila 6
Tirane, Shqiperi
Tel.355-42-40672
Fax: 355-42-40673
E-mail: accapp@icc.al.ue.org

ROLTT Project: Institutions | Sponsors | Internal | Contact Info


The Rule of Law Through Technology Initiative
is an Interprofessional Project (IPRO) of

Chicago-Kent College of Law,
Illinois Institute of Technology